Sartur Reaktifi | Sartur’s Reagent | Farmakognozi ve Botanik

Sartur reaktifi, özellikle farmakognozi (tıbbi bitkiler bilimi), botanik anatomisi ve bitkisel drog analizlerinde kullanılan, boyayıcı özelliğe sahip çok yönlü bir laboratuvar çözeltisidir.

Bitki dokularının mikroskobik incelemelerinde, tek bir damla ile birden fazla hücresel yapıyı aynı anda farklı renklere boyama yeteneği sayesinde dünya çapında bir literatür değerine sahiptir.

1. Sartur Reaktifi’ nin Keşfi ve Tarihçesi

Sartur reaktifi, 1949 yılında Türk eczacılık ve botanik tarihinin en önemli isimlerinden olan Prof. Dr. Sarım Çelebioğlu ve Prof. Dr. Turhan Baytop tarafından geliştirilmiştir. Reaktifin ismi, mucitlerinin isimlerinin ilk hecelerinin birleştirilmesiyle (Sarım – Turhan) oluşturulmuştur. Geliştirilme amacı; bitki tozlarının, kök, kabuk ve tohum kesitlerinin mikroskop altında çok daha hızlı, pratik ve net bir şekilde teşhis edilmesini sağlamaktır.

2. Sartur Reaktifi Kimyasal Bileşimi ve Formülü

Sartur reaktifi, laktik asit bazlı bir çözelti olup içerisinde spesifik yapıları boyayan farklı kimyasallar barındırır. Standart formülasyonu şu bileşenlerden oluşur:

• Laktik Asit: Çözeltinin ana taşıyıcısıdır. Hücre içeriğini berraklaştırır (aydınlatır) ve dokunun mikroskop altında net görünmesini sağlar.

• Sudan III: Lipofilik (yağ seven) bir boyadır. Hücre çeperindeki mantarlaşmış veya mumsu yapıları boyar.

• Anilin saf (veya Anilin Hidroklorür): Odunlaşmış (ligninleşmiş) çeperleri boyamak için formüle eklenir.

• İyot / Potasyum İyodür (Lugol Bileşeni): Karbonhidrat preparatlarını belirginleştirmek için kullanılır.

• Alkol (%95’lik Etanol) ve Saf Su: Boyaların çözünmesini ve homojen dağılımını sağlayan solventlerdir.

3. Mikroskop Altındaki Renk Reaksiyonları

Sartur reaktifi ile hazırlanan bir bitki preparatı lam üzerine konulup, üzerine reaktif damlatıldıktan sonra hafifçe ısıtıldığında (kaynatmadan, sadece reaksiyonu hızlandıracak kadar) hücresel yapılar şu renkleri alır:

Hücresel Yapı / Bileşen	Mikroskop Altındaki Renk	Sorumlu Kimyasal Bileşen
Nişasta Taneleri	Koyu Mavi – Mor / Siyahımsı	İyot / Potasyum İyodür
Odunlaşmış Çeperler (Lignin, Taş Hücreleri, Trake/Trakeidler, Sklerenkima Lifleri)	Parlak Sarı	Anilin
Yağ Damlacıkları, Kütin ve Süberin (Mumsu ve Mantarlaşmış Tabakalar)	Turuncu – Kırmızı	Sudan III
Mantar Dokusu (Mantar çeperleri)	Esmer – Kırmızı	Sudan III / Laktik Asit Kombinasyonu
Kalsiyum Okzalat Kristalleri (Druz, Rafit vb.)	Boyanmaz / Parlak Kristal	Reaktif kristalleri eritmez, yapılarını bozmadan netleştirir.
Hücre Plazması ve Selüloz Çeperler	Renksiz – Hafif Sarımsı	Genel çözelti etkisi

4. Kullanım Alanları ve Avantajları

• Drog Teşhisi: Toz haline getirilmiş tıbbi bitkilerin (yaprak, kök, kabuk tozları) saflık kontrolünde ve hangi bitkiye ait olduğunun tayininde (farmakognozi laboratuvarlarında) birincil tercihtir.

• Kristal Koruma: Kalsiyum okzalat kristalleri bitki tanımında çok önemlidir. Klasik kloralhidrat çözeltileri bazı yapıları bozabilirken, Sartur reaktifi bu kristallere zarar vermez ve onları parlatarak görünür kılar.

• Tek Adımda Analiz: Normalde kesitleri önce kloralhidrat ile aydınlatıp, sonra ayrı ayrı boyalar (Fasulyen, Sudan vb.) kullanmak gerekirken; Sartur tüm bu işlemleri tek bir damlatma ve ısıtma adımına indirger.

5. Kullanım Alanı Sınırlılıkları (Dezavantajları)

• Klorofil Yoğunluğu: Çok taze ve yoğun yeşil yapraklarda, klorofil rengi reaktifin sarı ve turuncu renk reaksiyonlarını maskeleyebilir. Bu nedenle yaprak anatomisinde bazen ön aydınlatma gerekebilir.

• Aşırı Nişasta: Çok yoğun nişasta içeren yumru ve köklerde (örneğin patates veya bazı nişastalı droglar) her yer koyu mavi-mor boyanacağı için diğer hücresel elemanların (taş hücreleri veya iletim demetleri) görünmesi zorlaşabilir.

6. Laboratuvarda Uygulanışı (Kullanım Yöntemi)

1. İncelenecek bitki tozu veya ince el kesiti lam üzerine yerleştirilir.

2. Üzerine 1-2 damla Sartur reaktifi damlatılır.

3. Lam, bir lamid (lamel) ile kapatılır.

4. Lam, bir bunzen beki veya ispirto ocağı alevinden hafifçe (birkaç saniye) geçirilir (İçindeki sıvının hafifçe kıpırdadığı görülmeli ancak kaynayıp taşmamalıdır). Bu ısıtma işlemi anilin ve Sudan III’ün dokuya nüfuz etmesini sağlar.

5. Preparat soğuduktan sonra mikroskop altında incelemeye alınır.